Ortalion przeciwdeszczowy: kurtka i bluza ortalionowa

Ortalion: co to właściwie jest

Pierwotnie ortalion był nazwą handlową konkretnej tkaniny: cienkiego, gęsto tkanego poliamidu o gładkiej powierzchni, powlekanego dla uzyskania nieprzemakalności — konkretnie włókna poliamid-6, znanego szerzej jako nylon-6. Nazwę wprowadziła pod koniec lat pięćdziesiątych włoska firma Bemberg i w Polsce weszła ona do języka codziennego tak głęboko, że przestała odnosić się do marki. Dziś „ortalion” to w praktyce każda lekka, szeleszcząca kurtka z cienkiej tkaniny odpornej na wiatr i deszcz — niezależnie od tego, jaki dokładnie materiał zastosował producent.

Dla klubu piłkarskiego to rozróżnienie ma znaczenie przy zamówieniu. Pytanie „macie ortaliony?” w rozmowie z dostawcą oznacza zwykle: lekka kurtka wiatroszczelna, składana do małej objętości, zakładana na dres. Pytanie o skład materiału jest już zupełnie innym pytaniem i warto zadać je osobno.

Jak działa kurtka ortalionowa

Kurtka ortalionowa działa na jednej zasadzie: gęsto tkana, powleczona tkanina nie przepuszcza wiatru i zatrzymuje wodę na powierzchni, zamiast ją wchłaniać. Stąd nazwa ortalion przeciwdeszczowy — ale też stąd jej granica, bo tkanina, która nie wpuszcza wody z zewnątrz, nie wypuszcza też pary od środka.

Zasada jest prosta: gęsto tkana warstwa zewnętrzna nie przepuszcza wiatru, a powłoka nałożona na jej wewnętrznej stronie zatrzymuje wodę. Wiatroszczelność jest tutaj ważniejsza od samej nieprzemakalności, bo w piłce to wiatr odbiera ciepło najszybciej — zawodnik stojący na rozgrzewce w cienkiej bluzie traci je nieporównanie szybciej niż ten sam zawodnik w ortalionie.

Wada tego rozwiązania jest wpisana w jego konstrukcję. Warstwa, która nie przepuszcza wody do środka, słabo przepuszcza też parę wodną na zewnątrz. Dlatego ortalion sprawdza się na rozgrzewce, w drodze na boisko i przy stojącym wysiłku, a przestaje się sprawdzać przy biegu — pod nim po prostu robi się mokro od potu. To nie wada egzemplarza, tylko fizyka materiału, i żadna cena tego nie zmienia.

Ortalion przeciwdeszczowy, softshell i kurtka: trzy różne rzeczy

Warstwy zewnętrzne w klubie: porównanie

Najczęstszy błąd w klubie amatorskim polega na traktowaniu ortalionu jako kurtki zimowej. Nie jest nią i nie ma być: to warstwa wiatroszczelna do zakładania na dres, a nie zamiast niego. W układzie trzech warstw — koszulka, dres, ortalion — działa dokładnie tak, jak powinien, także przy kilku stopniach.

Ortalion juniorski: na co patrzeć

W wersjach dla dzieci liczą się trzy rzeczy, których nie widać w opisie produktu. Pierwsza to sposób składania: ortalion, który da się schować do własnej kieszeni, faktycznie jedzie w plecaku na każdy trening; ten, który wymaga zwijania i wiązania, zostaje w domu. Druga to kaptur — odpinany albo chowany w kołnierz, bo kaptur na stałe przeszkadza w grze i dzieci go odcinają. Trzecia to długość rękawa z zapasem, bo ortalion zakłada się na bluzę dresową i rękaw dobrany na koszulkę będzie za krótki.

Kolor to osobna sprawa. Ortalion w barwach klubu wygląda lepiej na zdjęciu drużynowym, ale w rozgrywkach młodzieżowych częściej sprawdza się kolor jaskrawy: przy jesiennych treningach o zmierzchu widoczność dzieci na boisku i w drodze do szatni jest argumentem mocniejszym niż spójność wizualna.

Nieprzemakalność: co znaczą liczby i kiedy przestają znaczyć

Producenci podają odporność na wodę w milimetrach słupa wody. Wartości rzędu kilku tysięcy oznaczają ochronę przy przelotnym deszczu, kilkunastu tysięcy — przy ulewie. W praktyce dla ortalionu klubowego ta liczba jest mniej istotna niż dwa inne parametry: czy szwy są klejone i czy zamek ma osłonę. Kurtka o wysokiej odporności materiału, ale z niezabezpieczonymi szwami, przecieka na barkach, czyli tam, gdzie deszcz pada najmocniej.

Powłoka wodoodporna zużywa się z czasem i to nie jest wada produkcyjna. Po kilkudziesięciu praniach woda przestaje spływać i zaczyna wsiąkać w powierzchnię — objaw znany jako zmoczenie warstwy zewnętrznej. Odzyskuje się to preparatem odświeżającym powłokę, choć w klubie amatorskim rzadko ma to sens ekonomiczny: kurtka juniorska zwykle przestaje pasować rozmiarem, zanim powłoka się zużyje.

Pielęgnacja ortalionu

Ortalion jest w praniu wymagający inaczej niż reszta kompletu: nie chodzi o temperaturę, a o środki. Płyn zmiękczający i proszki z wybielaczem niszczą powłokę wodoodporną szybciej niż wielokrotne pranie w trzydziestu stopniach. Cztery zasady wystarczają:

• prać osobno od odzieży bawełnianej, która zostawia na powłoce włókna;
• zapiąć zamek i zamknąć rzepy przed praniem;
• zrezygnować z płynu zmiękczającego — to pojedynczy najczęstszy powód utraty wodoodporności;
• suszyć rozwieszone, nie w suszarce; niektóre powłoki odzyskują właściwości po krótkim prasowaniu przez ścierkę w niskiej temperaturze, ale tylko jeśli metka na to pozwala.

Zamek jest w ortalionie tym samym słabym punktem, co w dresie: elementem, którego nie da się sensownie naprawić. Przy zamówieniu zbiorczym warto sprawdzić, czy suwak ma metalowy, a nie plastikowy uchwyt, bo ten drugi pęka pierwszy.

Ile ortalionów potrzebuje drużyna

Warto przy tym rozdzielić dwie pozycje, bo klub często kupuje jedną, myśląc o drugiej. Bluza ortalionowa jest lżejsza, wkłada się ją przez głowę i służy na rozgrzewkę oraz na chłodny wiatr bez deszczu. Pełna kurtka ortalionowa z zamkiem na całej długości jest tym, po co sięga się przy realnym ortalionie przeciwdeszczowym — na ławce rezerwowych i na wyjeździe. W praktyce klub, który ma po jednej sztuce z każdej pozycji, radzi sobie lepiej niż ten, który ma dwie bluzy ortalionowe i ani jednego pełnego ortalionu.

Nazwy bywają używane wymiennie i to jest źródłem najczęstszej pomyłki przy zamawianiu: bluza ortalionowa nie zastąpi kurtki w deszczu, a ortalion przeciwdeszczowy jest za ciepły na samą rozgrzewkę. Warto to rozdzielić w zamówieniu nazwą, a nie liczbą sztuk.

W przeciwieństwie do getrów i koszulek ortalion nie musi być zamawiany dla każdego zawodnika naraz. Sensowna kolejność w klubie z ograniczonym budżetem wygląda tak: najpierw sztab, który stoi na boisku w bezruchu przez cały trening, potem roczniki wyjeżdżające na turnieje, na końcu pozostałe grupy. Trener przemarznięty w listopadzie skraca trening; zawodnik w ruchu odczuwa to znacznie mniej.

Jeden ortalion na zawodnika wystarcza, bo jest to warstwa zewnętrzna i nie przylega do ciała — w odróżnieniu od koszulki nie wymaga zmiany po każdym treningu. Warto jednak zamówić dwa–trzy egzemplarze zapasowe w rozmiarach średnich: ortalion jest rzeczą gubioną najczęściej ze wszystkich elementów klubowego wyposażenia, właśnie dlatego, że zdejmuje się go w trakcie i odkłada na ławkę.

Skąd wzięła się nazwa i dlaczego wciąż jej używamy

Nazwa pojawiła się pod koniec lat pięćdziesiątych we Włoszech, jako znak towarowy tkaniny z poliamidu-6. W latach sześćdziesiątych zrobiły z niej karierę płaszcze o sportowym kroju, szyte bez podszewki i składane w niewielką kostkę — cecha, która dziś jest oczywistą zaletą kurtki klubowej, a wtedy była nowością. Gładki płaszcz ortalionowy uchodził w tej dekadzie za synonim wyszukanej elegancji, co brzmi dziś zabawnie przy sprzęcie kojarzonym z rozgrzewką na błotnistym boisku.

Do Polski ortalion trafiał najpierw prywatnymi kanałami z Włoch, zanim ruszyła krajowa produkcja włókien syntetycznych imitujących tę tkaninę. Najczęściej noszone kolory — granatowy, zielony i brązowy — do dziś dominują w klubowych zamówieniach, choć powód jest już inny: wtedy wynikały z dostępności, teraz z tego, że nie brudzą się widocznie.

Nazwa handlowa zaczęła z czasem oznaczać całą kategorię, podobnie jak stało się z kilkoma innymi markami, które weszły do języka codziennego jako nazwy rzeczy, a nie producentów. To dlatego w rozmowie z dostawcą warto rozdzielić dwa pytania: o rodzaj kurtki i o skład materiału. Odpowiedź na pierwsze brzmi „ortalion” od sześćdziesięciu lat; odpowiedź na drugie zmieniła się w tym czasie kilka razy i dziś najczęściej brzmi „poliester”.

Warto o tym wiedzieć przy rozmowie z dostawcą, bo młodsi sprzedawcy używają już raczej określeń „kurtka wiatroszczelna” albo „windbreaker”. To ta sama kategoria produktu i to samo zastosowanie w klubie; różnica jest wyłącznie w tym, którego słowa nauczyliśmy się pierwsi.

Konstrukcja: co odróżnia dobry ortalion od taniego

Przy tej samej deklarowanej wodoodporności dwie kurtki potrafią zachowywać się zupełnie inaczej, a różnice leżą w detalach, których nie ma w opisie sklepowym. Pierwszym jest wykończenie szwów: szew zwykły przepuszcza wodę przez same dziurki po igle, szew klejony taśmą od wewnątrz — nie. W ortalionie klubowym wystarczy, żeby taśmowane były szwy na barkach i kapturze, bo to tam trafia deszcz.

Drugim detalem jest zamek. Suwak bez osłony wpuszcza wodę na klatkę piersiową niezależnie od jakości tkaniny; listwa nałożona z zewnątrz albo podszyta od wewnątrz rozwiązuje to całkowicie. Trzecim są regulacje: ściągacz w dolnej krawędzi i rzepy na mankietach decydują o tym, czy wiatr nie wchodzi od dołu i od rękawów, a to w praktyce ma większy wpływ na odczuwane ciepło niż grubość materiału.

Czwartym, najczęściej pomijanym, jest wentylacja. Ortaliony przeznaczone do sportu mają otwory pod pachami albo perforację na plecach — bez nich kurtka staje się nieużywalna po dziesięciu minutach ruchu. To pojedyncza cecha, która najlepiej odróżnia ortalion sportowy od kurtki turystycznej w podobnej cenie.

Ortalion a przepisy gry

Zawodnik nie może grać w ortalionie — to element rozgrzewkowy i wyjściowy, nie meczowy. W praktyce pojawia się jednak sytuacja, w której warto znać zasadę: przy bardzo złej pogodzie sędzia może dopuścić grę w dodatkowej warstwie pod koszulką, ale musi to być odzież ściśle przylegająca i w kolorze odpowiadającym koszulce lub rękawowi. Ortalion tego warunku nie spełnia w żaden sposób.

Dotyczy to również zawodników rezerwowych rozgrzewających się wzdłuż linii bocznej: ortalion jest tam całkowicie dopuszczalny i to jest jego naturalne miejsce. Zdejmuje się go przed wejściem na boisko, co warto przećwiczyć z młodszymi rocznikami — inaczej wejście zmiennika trwa dwa razy dłużej, niż powinno.

Kalkulacja: ortalion czy bluza ortalionowa i dresowa

Kluby o ograniczonym budżecie stają zwykle przed tym pytaniem i odpowiedź zależy od tego, w jakim klimacie i na jakim boisku pracują. Ortalion wygrywa tam, gdzie problemem jest wiatr i przelotny deszcz, czyli na otwartych, niezasłoniętych boiskach — a takich w Polsce jest większość. Druga bluza dresowa wygrywa tam, gdzie problemem jest wyłącznie temperatura, a boisko jest osłonięte.

Praktycznie rzecz ujmując, jeden ortalion na zawodnika plus jedna bluza treningowa dają większy zakres użyteczności niż dwie bluzy — bo pokrywają dwa różne rodzaje niewygody, zamiast dublować ochronę przed jedną. To rozumowanie warto przenieść na cały zestaw klubowy: różnorodność warstw jest wartościowsza od liczby egzemplarzy jednej warstwy.

Znaczenie ortalionu w polskich klubach: dlaczego to nie moda

Warto zwrócić uwagę, jak trwałą pozycję ten jeden element ma w polskim futbolu amatorskim. Nie jest to kwestia przywiązania do nazwy: ortalion odpowiada dokładnie na warunki, w jakich odbywa się większość treningów w tym kraju — chłodna, wietrzna wiosna, deszczowa jesień, boiska bez osłony od wiatru i szatnie w odległości kilkuset metrów od murawy.

Dlatego przy planowaniu wyposażenia klubu ortalion nie jest dodatkiem po dresie i strojach, a trzecim elementem podstawowym. Klub, który ma komplety meczowe i dresy, ale nie ma warstwy wiatroszczelnej, w praktyce odwołuje treningi przy pogodzie, przy której mógłby je prowadzić. To rachunek, który widać dopiero po pierwszej jesieni, i najczęstszy powód, dla którego drugie zamówienie klubowe zaczyna się właśnie od ortalionów.

Zamówienie zbiorcze: lista kontrolna przed decyzją

Przy zamówieniu dla całej drużyny warto poprosić dostawcę o jeden egzemplarz wzorcowy i sprawdzić na nim siedem rzeczy. Zajmuje to kwadrans i eliminuje większość późniejszych reklamacji:

• Szwy na barkach — czy są przeklejone taśmą od wewnątrz.
• Osłona zamka — listwa z zewnątrz albo podszycie od wewnątrz na całej długości.
• Uchwyt suwaka — metalowy, nie plastikowy.
• Wentylacja — otwory pod pachami lub perforacja na plecach.
• Kaptur — odpinany albo chowany w kołnierz, nigdy na stałe.
• Regulacje — ściągacz na dolnej krawędzi i rzepy na mankietach.
• Składanie — czy kurtka mieści się we własnej kieszeni.

Ostatni punkt jest tym, który w praktyce decyduje o tym, czy sprzęt jest używany. Ortalion, którego nie da się szybko schować, zostaje w szatni — a kurtka w szatni nie chroni nikogo.

Rozmiarówka ortalionu dla drużyny

Ortalion zamawia się o rozmiar większy niż koszulkę, bo zakłada się go na bluzę dresową, a czasem na dwie warstwy. To jedyny element klubowego zestawu, w którym zapas jest wręcz zalecany — luźniejsza kurtka nie ogranicza ruchu i pozwala na dodatkową warstwę w listopadzie.

Przy zamówieniu dla kilku roczników sprawdza się uproszczenie, którego nie da się zastosować w koszulkach: trzy rozmiary na całą grupę wiekową zamiast rozmiaru dla każdego zawodnika. Ortalion nie musi leżeć dokładnie, a taka konsolidacja obniża cenę jednostkową i upraszcza uzupełnienia w trakcie sezonu, bo dostawca ma te rozmiary na stanie.

Jedyne miejsce, w którym trzeba uważać, to długość rękawa u najstarszych roczników — u zawodnika o wzroście dorosłego rękaw dobrany „na rozmiar w górę” od koszulki juniorskiej bywa nadal za krótki. Tam warto zmierzyć rękaw indywidualnie.

Układ trzech warstw w praktyce klubowej

Ortalion działa dobrze tylko jako element układu i warto rozpisać ten układ wprost, bo w klubach amatorskich bywa on składany przypadkowo. Warstwa pierwsza, przy ciele, ma odprowadzać wilgoć — to koszulka techniczna albo bielizna termoaktywna, nigdy bawełna, która nasiąka i przestaje grzać. Warstwa druga ma zatrzymywać ciepło: bluza dresowa albo wciągana, dobrana grubością do temperatury. Warstwa trzecia, ortalion, ma zatrzymać wiatr i przelotny deszcz.

Najczęstsze błędy w tym układzie są dwa i oba wynikają z pomijania warstwy pierwszej. Bawełniana koszulka pod dresem i ortalionem daje zawodnika, który po rozgrzewce jest mokry i wychładza się w bezruchu szybciej, niż gdyby był w jednej warstwie mniej. Drugi błąd to dodawanie kolejnych warstw środkowych bez warstwy zewnętrznej: trzy bluzy na sobie nie zatrzymują wiatru, bo wiatr przechodzi przez każdą z nich.

W praktyce oznacza to, że zakup ortalionów bez wcześniejszego zadbania o koszulki techniczne daje mniejszą poprawę, niż mógłby. Jeśli klub kupuje wszystko naraz, warto zaplanować oba elementy w jednym zamówieniu — koszulka techniczna jest tanim uzupełnieniem, a bez niej najdroższa kurtka zewnętrzna nie rozwiąże problemu wychłodzenia.

Kiedy ortalion przestaje wystarczać

Dwie sytuacje wychodzą poza jego możliwości i warto je znać, żeby nie obwiniać sprzętu. Pierwsza to długotrwała ulewa: cienka tkanina z powłoką zatrzyma wodę przez pewien czas, ale przy godzinnym deszczu przemoknie na barkach i przy szwach, a przemoczony ortalion jest zimniejszy niż jego brak, bo woda odbiera ciepło szybciej od powietrza. Przy takiej pogodzie potrzebna jest kurtka z realną membraną, i to jest pozycja przede wszystkim dla sztabu.

Druga sytuacja to mróz. Ortalion nie ma ocieplenia i nie ma go mieć — przy temperaturach ujemnych potrzebna jest kurtka ocieplana albo dodatkowa warstwa środkowa. Klub, który próbuje przetrwać zimowe zgrupowanie na ortalionach, kupi w styczniu to samo, czego nie kupił w listopadzie, tylko drożej i w pośpiechu.

Granica praktyczna, którą warto zapamiętać: ortalion pracuje dobrze między kilkoma stopniami na plusie i temperaturą kilkunastu stopni, przy wiatrze i przelotnym deszczu. Poniżej i powyżej tego zakresu jest sprzętem nie na miarę zadania.

Oznaczanie: dlaczego ortalion ginie najczęściej

W żadnym klubie nie ginie tyle sprzętu, ile ortalionów, i przyczyna jest mechaniczna, nie ludzka. Ortalion zdejmuje się w trakcie zajęć, gdy zawodnik się rozgrzeje, i odkłada w miejscu, w którym akurat stoi — na ławce, na ogrodzeniu, na torbie kolegi. Po treningu wszyscy pakują się w pośpiechu, a dwadzieścia identycznych kurtek w jednym kolorze nie daje żadnej podpowiedzi, która jest czyja.

Rozwiązania, które faktycznie działają, są trzy i wszystkie kosztują niewiele. Numer zawodnika nadrukowany na plecach jest najskuteczniejszy, ale wyklucza przekazanie kurtki młodszemu rocznikowi. Imienna taśma wszyta w metkę jest tańsza i pozwala na obieg wtórny. Trzecie rozwiązanie jest organizacyjne: jedno miejsce na odkładane kurtki, wyznaczone na początku sezonu i pilnowane przez trenera przez pierwsze dwa tygodnie, po których staje się nawykiem.

Dla porównania — getry giną rzadziej, bo zdejmuje się je razem z butami, w szatni, a nie w trakcie zajęć. To dobrze pokazuje, że problem nie dotyczy wartości sprzętu, tylko momentu, w którym schodzi z zawodnika.

Ortalion w innych rolach niż piłkarska

Ta sama kurtka pełni w klubie kilka funkcji, o których przy zakupie się nie myśli, a które warto uwzględnić przy wyborze koloru i kroju. Jest strojem wyjściowym na turniej, bo drużyna w jednakowych kurtkach wygląda jak drużyna. Jest warstwą dla rodziców stojących przy linii, jeśli klub zamawia kilka egzemplarzy w rozmiarach dorosłych. Bywa też jedynym elementem wyposażenia, który zawodnik nosi poza boiskiem — a to znaczy, że herb klubu na ortalionie widzą ludzie, którzy nigdy nie byli na meczu.

To ostatnie jest argumentem za tym, żeby na ortalionie oszczędzać ostrożnie. Koszulka meczowa jest widoczna przez dziewięćdziesiąt minut w obecności kilkudziesięciu osób; kurtka klubowa jest widoczna codziennie w drodze do szkoły. Przy identycznym budżecie to ortalion pracuje na rozpoznawalność klubu dłużej.